Ngày 16-12-2015, đơn vị chủ quản xây thương xá Tax mới gửi các sở, ngành “phương án bảo tồn sẽ gồm cả việc bảo tồn bên ngoài lẫn bên trong tòa nhà thương xá Tax”, gồm cả thảm gạch Mosaic.
Thảm gạch Mosaic Tax sẽ tồn tại để nhắc nhân gian về vườn địa đàng hoang sơ, mảnh vườn kỳ diệu của cư dân đô thị.
Toàn cảnh Mosaic trên cầu thang thương xá Tax cũ.
Một câu hỏi đặt ra: Thảm gạch Mosaic đến từ Pháp, Maroc hay từ đâu?
Theo Faissel Farhi, chủ nhân Mosaic “Zellig Gallery” ở Holywood, California, ông nội và cha của ông đều là thợ cả xây dựng đền đài kiến trúc ở kinh thành Fes xứ Maroc thì đất sét và kỹ thuật ráp Mosaic Tax của người Maroc nhưng hoa văn của Ba Tư.
Một mảnh vườn địa đàng của Ba Tư
Theo tác giả Emma Clark, ý niệm “Pairidaeza” bắt nguồn từ Hỏa giáo - quốc giáo của người Ba Tư trong 13 thế kỷ (từ thế kỷ 6 TCN đến thế kỷ 7 SCN). Tiếng Ba Tư “Pairidaeza” sau rút ngắn còn “paridiz” qua tiếng Anh, tiếng Pháp là “paradise, paradis” thiên đàng, nơi không còn sợ hãi, lo âu, hối tiếc. Persian là dân tộc đầu tiên làm vườn tược công viên, mơ màng đó là cảnh thiên đàng vì họ sống ở vùng sa mạc Trung-Đông. Một trong bảy kỳ quan thế giới chính là khu vườn treo Babylone của người Ba Tư vào thế kỷ 6 TCN.
Nhiều tôn giáo, văn hóa trong vùng lần lượt mượn ý niệm vườn Ba Tư “Pairidaeza” như Ki-tô giáo với vườn Eden và Hồi giáo với vườn Chahar-bagh. Thế kỷ 3 TCN, đại đế Alexander sau khi chiếm Ai Cập từ tay người Ba Tư liền mang ý niệm vườn về Hy Lạp: Từ lâu đài hoàng gia, dinh thự, thư viện, viện bảo tàng đến nhà quyền quý, thương nhân giàu có. Ngày nay du khách viếng lâu đài Versailles ở Paris, Hidden Garden ở Washington, D.C đến Getty Villa ở California, Hoa Kỳ... không hề biết đó là tiếng vang vọng từ Ba Tư tự ngàn xưa.
Hơn 2.000 năm sau, từ những cơn sóng vỗ bờ, một mảnh vườn Ba Tư trôi dạt vào đất Sài Gòn. Vườn Ba Tư có sáu kiểu khác nhau với nhiều loại hoa văn. Thảm gạch Mosaic Tax là kiểu vườn “vườn bốn mảnh” mà nhà quyền quý dành tiếp giới ngoại giao với bốn yếu tố chính trong tôn giáo Islam: trời, đất, nước, cây thể hiện qua mái vòm, vườn, hồ nước, ngôi sao.
Mái vòm: Nơi nhận sự sống từ trời cao
Theo kinh Coran, “vườn bốn mảnh” có mái vòm hình tròn tượng trưng cho không gian mà biểu tượng là một hạt trai đặt trên bốn trụ cột. Đền đài từ Trung Đông, Trung Á, Ấn Độ tới châu Âu đều có mái vòm. Giáo đường Blagoveselskyi ở Moscow xây năm 1484-1489 có chín mái vòm dát vàng.
Cư dân vùng sa mạc nóng bỏng Trung Đông coi mưa là “sự sống”, là lòng “thương xót” trời cao “gửi xuống” nuôi cây cỏ, đất đai và thanh lọc “khu vườn sâu kín trong tâm hồn”. Nghệ sĩ Islam cố gắng diễn tả những gì thượng đế “gửi xuống” nên đền thờ Islam đều làm theo hình vòm gắn Mosaic như trời xanh chi chít ngàn sao.
Theo đơn vị chủ quản xây thương xá Tax mới, mái vòm sẽ được phục hồi: “Đối với phương án bảo tồn bên ngoài, khối bệ cao sáu tầng với ba tầng bên dưới (tương đương với số tầng của tòa nhà năm 1924) được thiết kế mô phỏng các đường nét, nhịp điệu của kiến trúc ban đầu. Trên nóc tầng 3 ở góc đường Lê Lợi và Nguyễn Huệ có một mái vòm với hoa văn gợi lại hình ảnh của tòa nhà Grands Magasins Charner”. Thật là một tin vui nhưng cũng là một công trình đầy thách đố.
Ngôi sao ở tầng một.
Hồ nước Viện Bảo tàng Getty Villa.
Vườn hoa hồng: Đền thờ linh thiêng
Qua kinh, thơ, tranh, gốm và thảm dệt, nghệ thuật Islam thường xuyên nhắc tới nước, vườn hoa, bóng mát. Với người Ba Tư, dệt thảm là viết sử. Thảm là đền thờ thanh tịnh cho nghỉ ngơi và cầu nguyện. Thảm Ba Tư nổi tiếng khắp thế giới. Lâu đài, thư viện, dinh thự, nhà giàu bắt buộc phải có thảm Ba Tư vì thảm không chỉ để nhìn ngắm mà còn nói lên trình độ chủ nhân. Viện bảo tàng ở Pháp, Anh, Ý, Đức, Mỹ, Nga... đều lưu giữ thảm Ba Tư cổ.
Kiệt tác “Rose Garden-Vườn hồng” do thi sĩ Sa’di người Ba Tư sáng tác năm 1258 ảnh hưởng văn học phương Đông lẫn phương Tây mãi tới bây giờ. Người Ả Rập chưng cất tinh dầu hoa hồng từ thế kỷ 9 chỉ dành làm quà ngoại giao. Ở Maroc, mỗi tháng 5 có hội hoa hồng. Damascus, tên thủ đô của Syria có nghĩa hoa hồng.
Thảm gạch hoa hồng Mosaic Tax chính là một đền thờ: Vườn là nơi cầu nguyện và hoa hồng tượng trưng cho điều cao quý như hoa mọc giữa đám gai. Có ba vườn hồng: Hai vườn hai bên cầu thang, mỗi vườn có 35 bông hồng; vườn chính giữa nối với lầu hai là một hình cong tượng trưng cho thiên đàng, bao quanh hình chữ nhật tượng trưng cho trần thế. Lượn theo hình cong là bốn bụi hoa hồng lớn và bốn bụi hoa hồng nhỏ, hết thảy 84 bông hồng. Hàng lá màu xám xen giữa những bụi hồng là cây ăn trái và rau cỏ, là bóng mát của cây tùng, cây thông tượng trưng cho người đàn ông. Con số bốn hàm ý bốn hướng chính của vũ trụ, là trung tâm của thế giới, là sự vững chắc của Trái đất, là bốn dòng sông nước, sữa, rượu và mật ong. Số tám có nghĩa con người đi qua bảy tầng trời mới thấy nơi thần tiên nhất chính là thiên đàng. Ba thảm gạch Mosaic có tất cả 154 bông hồng lát ba chiều.
Hồ nước giữa vườn địa đàng
21 ô vuông hình chữ nhật giữa vườn hồng lớn chính là “hồ nước” luôn hiện diện trong vườn địa đàng. Viện Bảo tàng Getty Villa cũng có hồ nước này nhưng không nhận ra kiểu vườn Ba Tư nên cho là hồ kiểu Địa Trung Hải. Vườn Versailles ở Pháp được mô tả “kiểu Pháp cổ điển” dù mô hình in hệt mô hình vườn Ba Tư.
Ngôi sao tám cạnh: Trời tròn và đất vuông
Trong vườn Islam bồn nước chảy róc rách là trung tâm với đài phun nước thường được đặt trong một hình tám cạnh. Số tám là hình thức hình học chuyển tiếp giữa vòng tròn tượng trưng cho trời và hình vuông cho đất. Hình ảnh này luôn gặp trong nghệ thuật Islam.
Hai bên cầu thang Tax, vườn hồng nhỏ có hai hình vuông lồng vào nhau thành ngôi sao tám cạnh giữa vòng tròn cùng ý nghĩa “trời tròn và đất vuông” trong “vườn bốn mảnh”.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét